Gad Nassi

1799 Akkâ Savunmasi ve Cezzar Ahmet Pasa

Posted on September 21, 2013
Print Friendly

Austerlitz Savasi arifesinde Napolyon Bonapart, "Akkâ'yi fethetmis olsaydim, Dogunun Imparatoru olur, Paris'e Istanbul üzerinden ulasirdim" demisti. Nitekim, Akkâ kusatmasindan yenik çikmasi, Türkiye ve Hindistan'in kapilarini, kendisine kapatmisti. Tarihin en büyük istilâcilarindan birinin kaderini etkileyen Akkâ Kusatmasi ne sekilde uygulandi? Bu olayin kahramani olmasi nedeniyle, Cezzar Ahmet Pasa'nin hayat hikâyesi ve kisiligi, özel bir ilgi toplamistir.

Pic 05Amiral Sidney Smith19 MAYIS 1798'de Toulon limanindan ayrildiginda, Fransiz ordusunun hede­finin neresi oldugu tahmin edilmemis­ti. Nitekim Bâb-i Âli, Mora, Girit ve Kibris'i tahkim etmis, Misir'i hesaba katmamisti. Malta Adasini ele geçiren Bonapart, Temmuz ayinin birinci gü­nü donanmasini, Iskenderiye açiklarin­da demirletti. Iskenderiye'den sonra, Kahire de düstü. Donanmasinin Ami­ral Nelson tarafindan imha edilmesi, Bonapart'in, denizdeki gücünden ya­rarlanma olanagini yitirdi. Savasa, ka­ra yolunda devam edecekti.

Bâb-i Âli ise 2 Eylül 1798'de Fran­sa'ya savas ilân etmis. 3 Ocak 1799'da Türk-Rus, iki gün sonra da Türk-lngiliz ittifakini imzalamisti.

Fransiz ordusu 19 Mart 1799 günü, Akkâ surlarina dayandiginda, diger sa­hil sehirleri düsmüsti. Akkâ ise, bölge­de hâkimiyetin kurulmasina karsi du­ran en önemli engeldi. Misir ve Filistin'i ele geçirdikten sonra, Hindistan yolu­na hâkim olmak isteyen Bonapart, Türkiye üzerinden Avrupa'nin istilâsi­ni gerçeklestirmek istemekteydi.

Savasin Gelismesi

Bonapart 13000 kisilik bir ordu ile Filistin'in üzerine yürümüstü. Akkâ'yi, kuzey-dogu kösesinden zorlamayi ter­cih etti. Böylelikle, Ingiliz donanmasi ve buna katilan Osmanli gemileri, toplarinin ates sahasindan mümkün oldu­gu kadar uzaklasmak istedi. Saldiriya geçen Fransizlar, Akkâ surlari ile birlesen yüksek su kemerlerin­den kendilerini korumak için yararlan­dilar. Suyun biriktigi havuz kurutula­rak, ön saflari harekât mevzii olarak kullanildi. Ayrica hücûm hatlari olarak kullanilmak üzere siperler kazildi ve bu­ralara toplar yerlestirildi. Bu girisimle­ri önlemek için Akkâ'dan yapilan çikis hücûmlari, basarili olamadi ve 28 Mart sabahi, surlarin kuzey-dogu burcunu düsürme­ge yönelik yaylim top atesi basladi.

Akkâ inatçi bir sekilde savunuldu. Fransizlar, burç ve surlardan açilan kuvvetli top atesi karsisinda agir kayip­lar vererek geri çekildiler. Akkâ kale­sinden yapilan huruçlar, bu ka­yiplari daha da arttirdi.

Bunu takiben Fransizlar, özellikle kuzeyden sehre yaklasmayi basardilar. Kazdiklari yollarla, surlarin çevresinde­ki hendeklere vardilar. Sehre yapilan hücumlar sonuç vermeyince köse bur­cunun temellerini mayinladilar. Zarar gören burç yikilmadi. Yapilan saldiri da basarisiz kaldi ve önemli kayip­lara yol açti.

Bu sirada Akkâ'nin disinda bulunan, Kleber'in komutasindaki Fransiz birlik­lerinin Osmanlilar tarafindan kusatildi­gini ögrenen Bonapart 15 Nisan gece­si âni bir sekilde hücüm ederek savasin kaderini degistirdi ve Fransizlar, yenil­ginin esiginden bir zaferle çiktilar. Bununla beraber, Ak­kâ Kusatmasinin kaderi degis­meyecekti. Durumu gün geçtikçe zor­lasan Fransiz ordusunun bilâhare giris­tigi alti saldiri etkisiz kaldi.

Pic 01Cezzar Paşa Camii7 Mayis günü, Bonapart'in ordusu, yeni ulasan agir toplarla takviye edil­di. Ayni günün gecesi yaptigi bir saldi­ri ile, köse burcunda bir gedik açmayi basardi. Böylelikle, ayni gün Istanbul'dan deniz yolu ile hareket eden 3000 kisilik Nizam-i Cedit birlikleri, Akkâ'ya varamadan üstünlük saglamak istemisti.

Surlarda da agir hasarlara yol açan Fransizlar, burcu isgal ettiler ve sehrin içine dogru saldirmaya devam ettilerse de, bu saldiri, Akkâ'nin kuzey-dogusunda kurulan ikinci savunma hatlari sayesin­de durduruldu. Bunu takiben Cezzar Ahmet Pasa'nin askerleri, bir sözde ge­rileme harekâtina giristiler ve Fransizlari üzerlerine çekerek, Pasa'nin Bah­çeleri diye taninan bölgede hazirlanan tuzaklarda kistirdilar. Ingiliz askerleri­nin de katildigi yüzyüze bir sokak sa­vasi basladi. Akkâ'ya varan Nizam-i Cedit Birlikleri ise, surlarin disinda­ki Fransiz askerlerine hücûm ettiler. Böylelikle sehrin içindeki Fransiz Bir­liklerinin karargâhlari ile iliskileri kop­tu, büyük bir çogunlugu imha edildi.

Fransizlar kendi askerlerinn cesetle­rini çigneyerek, surlardaki gediklerden bir daha geçmek cesaretini göstereme­diler. 20 Mayis günü Bonapart, Akkâ'yi agir bir top atesine tutarak sehir­de hasarlara yol açtiginda, kusatmanin ertesi gün âniden sona erecegini tahmin eden olmamisti. Kusatma 2 ay 4 gün sür­müstü.

Savasin Yorumu

Pic 02Cezzar Paşa Camii'nin içiAkkâ Savasi'nin gelismesini ve sonu­cunu birçok faktör etkilemistir. Bunla­rin basinda, Akkâ surlarinin yapisi ve savunma gücünün Fransizlar tarafindan geregince taninmamis olmasi gelir. Nitekim, Fransizlarin beraberlerinde getirdikleri merdivenler, surlarin çevre­sindeki hendeklerin derinligi hesaba ka­tilmadigindan kisa kalmislardi.

Bunun yani sira, Ingilizlerin denizde­ki üstünlügü büyük bir rol oynadi. Nitekim, de­nizde üstünlüge sahip olmadan, bir li­man sehrinin düsürülebilmesi, zamanin kosullan ile bagdasmamaktaydi. Ordu­sunu Rusya steplerine sürmesinden çok daha önce, otuz yasini tamamlamamis Bonapart'in heyecani, askerî bilgi­sine galebe çalmisti. Iskenderiye'den agir top ve cep­hane getiren Fransiz gemilerine, kusat­madan bir gün önce, Ingiliz donanma­si tarafindan el konmus, bu toplar Fransizlara karsi kullanilmisti. Kusat­manin daha ileri safhalarinda ise, ayni yolla ulasan agir toplar Fransizlara, bir­takim avantajlar sagliyacaksa da, savasin kaderini degistiremeyeceklerdi. Ingi­liz donanmasi kusatma süresince, Fransizlari top atesine tutmus, Ingiliz asker­leri Osmanlilarin yaninda dövüsmüstü. Ayrica devamli cephane sevketmis, sa­vunma stratejisinin planlanmasina yar­dimci olmuslardi.

Pic 04Fransız Askerleri, Akkâ surlarına giriştikleri bir hücum sırasındaKusatmanin arifesinde, Akkâ ahali­sinin morali çok bozuktu. Hatta, Cezzar Pasa'nin haremi ile beraber sehri terk etmege hazirlanmis, durumu bir mek­tupla Ingiliz donanmasi komutani Sydney Smith'e bildirmisti. Bunun üzerine, Sydney Smith'in tesviki ile Akkâ'ya gelen Fran­siz albayi Philippot Akkâ'ya gelerek Cezzar Pasa'nin sehirden ayrilmasini önleyecekti. Paris As­kerî Akademisinde, Napoleon'un sira arkadasi olan Phillippot, Napeleon'un savas yönetimlerini ve zaaflarini iyiden iyiye tanimaktaydi. Philippot, surlarin tahkimini plânlamasina katildi, gece va­kit gelebilecek hücumlarin önlenebilme­si için, bunlarin aydinlatilmasini saglik verdi. Bu arada köse burcu düstügü takdirde, ikinici bir savunma hattinin kurulmasini kendisi tasarladi.

Kendi toplari ile dövülen Fransizlar, gerekli savas araçlarina da sahip olma­diklarindan, savasa moral çöküntüsü içerisinde basladilar ve bu bunalim sa­vas süresince devam etti. Verilen agir kayiplar ve salgin hastaliklarin bas gös­termesi, bu bunalimi daha da arttirdi. Bunun yanisira, esir düsen Fransiz as­kerleri Pasa'nin emriyle katledildiler ve kesilen kelleleri kaziklanarak sehirde gezdirildi ve surlarda teshir edildi. As­kerlerin cesetleri surlardan asagi atildi. Sehrin Hiristiyan ahalisinden 200den fazlasi, savasin en siddetlendigi devre­de kiliçtan geçirildi ve cesetleri denize atildi. Böylelikle Fransizlari ve onlari destekleyecekleri beklenen âkibet, so­mut bir sekilde belirtilmek istendi.

Pic 03Cezzar Paşa Devrinde AkkâBütün bunlarin yanisira, Cezzar Ah­met Pasa'nm basarili yönetimi agir bas­ti. Kusatmadan önce Akkâ surlarini ge­reken bir sekilde onaran o olmustur. Cezzar Pasa, savunmaya bizzat komu­ta etti ve vurusmalara katildi. Sehre ya­pilan son büyük taaruzda, gerileme ha­rekâtini ve Fransiz askerlerinin kistiril­diklari tuzaklari, kendisi tasarladi ve yönetti.

Cezzar Ahmet Pasa, Hayati, Kisiligi, Eserleri

Pic 07Kuşatma sırasında, Akkâ surlarında teşhir edilen Fransız askerlerinin kelleleri1721'de Bosna'da dogan Ahmet Cez­zar, Arnavut soyundan fakir Hiristiyan bir ailenin ogludur. Çocukluk ve deli­kanlilik günleri pek bilinmemekle bera­ber, hakkinda anlatilanlar destanla kari­sik bir serüveni andirir Sokaklarda ser­serice büyüdügü, daha onyedi yasini doldurmadan, karsiliksiz bir ask yüzün­den sevdigi kadini öldürerek, Türkiye ile Bosna arasinda çalisan bir gemiye tayfa olarak sigindigi, inatçi ve mütehakkim kisiligi yüzünden gemi perso­nelinin nefretini kazandigi ve isten çi­karildigi anlatilmistir.

Türkiye'de de basi bos bir hayat ya­samaya devam eden Ahmet Cezzar kur­tulusu, kendisini bir köle tâcirine sat­makta bulur. Kendisi gibi bir zaman­lar köle olan, Kahire'ye o sirada hük­meden Ali Beye satilir. Müslüman olup Ahmet adini alir. Memlûklere has bir askeri egitim gören Ahmet, basarili bir asker olarak Ali Bey'in emrinde görev alir. Bir süre sonra kölelikten azat edi­lir. Kahire civarinda bir bölgenin yöne­timine getirilir ve Bedevî isyanlarini bas­tirir.

Pic 06Kuşatma sırasında, Akkâ surlarında teşhir edilen Fransız askerlerinin kelleleriEtrafi ile arasi açildigindan 1768'de Istanbul'a gelir. Emrine Bosnak, Arna­vut ve Berberilerden olusan bir ordu verilerek Suriye Eyaletine gönderilir. 1722'de Ruslar tarafindan denizden top atesine tutulan Beyrut'u savunur. 1775'te Kaptan Pasa Hasan Bey'e re­fakat ederek Osmanli Donanmasi ile Akkâ'ya gelir. Osmanli yönetimine ka­fa tutan, Akkâ'nin hâkimi Dâr-el Amar isyanini bastirir. Ayni yilda Sayda Beyler­beyligine getirilirse de, Akkâ'yi merkezi olarak seçer ve buraya yerlesir. 1775'ten öldügü 1804 yilina kadar, Akkâ'nin ve bölgenin tek mutlak hâkimi olarak bu­rasini yönetir.

Hakkinda anlatilanlar toparlandigin­da, tezatlarla dolu, çok yönlü bir kisi­likle karsilasmaktayiz.

Arapça "kasap" demek olan el-Cezzar lâkabinin daha Misir'da iken kendisine yakistirildigi tahmin edilmek­tedir. Belki de, askerî meziyetlerini ifa­de ettiginden, bu lâkabi kendisi seçmis veya benimsemistir. Kati yürekli, zâlim bir yönetici olarak ün salmistir. Birçok kisiyi kendi elleriyle idam ettigi anlatil­mistir. Hizmetinde olan kimseleri, tek gözlerini oydurarak, tek kulak, burun ve kollarini keserek cezalandirmistir. Akkâ kusatmasinin sona ermesile, seh­rin tüm Hiristiyan halkini öldürmek is­temisse de, Ingiliz donanmasinin komu­tani Sydney Smith'in Akkâ'yi top ate­sine tutma tehdidi karsisinda bundan vaz geçmistir.

Pic 08Cezzar Ahmet PaşaCezzar Pasa Akkâ'da çok sayida eser insa ettirmistir. Günümüzde de bunlar, sehrin mimarî yapisini simgeleyen belli basli yapitlari olustururlar. Bunlarin ara­sinda, hanlar, hamamlar, iki çarsi, 6 ca­mi ve 7 su degirmenini sayabiliriz, kendi sarayi ve saray bahçeleri, onun eseridir. Akkâ surlarini onarmis, kusatmadan sonra sehri daha güçlü ikinci bir surla çevirmistir, Roma devrinden kalma su kemeri onarilmis ve sehre su getirilmis­tir.

Osmanlilar devrine ait tek bir kisinin ürünü olan bu kadar çok esere sahip, Akkâ'nin benzeri baska bir sehir, belki de yok­tur. Cezzar Pasa, insa ettirdigi eserle­rin mimarligini, insaat hesaplarini kendisi yapmis, insaat çalismalarini bizzat yönetmistir.

Kâgit kirpmaciliginda hüner sahibi oldugu anlatilmistir. Kâgitlari makas­la kirparak meydana getirdigi degisik sekilleri, misafirlerine armagan etims veya ressamlara boyatarak bunlara Ku- ran'dan âyetler asmistir.

Sade bir hayat yasadigi, misafirper­ver oldugu bildirilmistir. Halktan bir ki­si gibi giyinerek, halkin arasina katil­digi ve bu sekilde sehirde olup biteni de­netledigi anlatilmistir.

Pic 09Cezzar Ahmet Paşa, Akkâ savunması sırasında Akkâ surlarındaMisafirlerini agirlarken bir defasin­da, Akkâ limanina giren Ingiliz gemi­lerinin kendisin, 21 pâre topla degil de, tek bir top atesile selâmlamalarini iste­mistir. Dostlar arasinda tören amacile cephane sarfetmenin gereksiz oldugu­na deginen Pasa, Osmanli Imparatorlugundaki 43 pasa arasinda en kidem­lisi ve en önemlisi olduguna dikkati çe­kerek, bu sekilde sathî gösterilere önem vermedigini belirtmistir.

Cezzar Pasa'nin filosunun, Suriye ve Filistin kiyilarini, korsanlara karsi ko­rumasi sayesinde, Akkâ'da ticaret ha­yati ve bu arada, pamuk, ipek ve bug­day ticereti gelisti. Akkâ'nin ünü her ta rafa yayildi. Sayda'daki Fransiz kon­soloslugu, 1783'te Akkâ'ya tasindi.

Cezzar Pasa devrinde Akkâ, Haçlilar Devrinden bu yana, tarihinin en par­lak dönemini yasadi, bütün bölgenin ticarî ve siyasal merkezi oldu. Nitekim, Misir ve Filistin seferi sirasinda Napolyon Bonapart'in kazandigi bütün za­ferler, bölgenin anahtari Akkâ düsürü­lmediginden etkisiz kaldi.

Pic 10Cezzar Ahmet Paşa bir Akkâ'lıyı muhakeme ederken. Solda tek gözü oyulmuş ve burnu kesilmiş, Paşa'nın maliye bakanı. Resim 1799'da, Paşa'yı tedavi etmek üzere gelen, ingiliz filosunun doktoru tarafından çizilmiştirCezzar Pasa, Bâb-i Âli'ye sadik kal­mistir. Osmanli yönetiminin zayiflama­sindan yararlanarak, bölgenin diger valileri gibi saltanatini yayma yollarini aramamis, devlete olan borçlarinin za­maninda ödenmesi için özel bir itina göstermistir. Arada dört defa Sam va­liligine de getiririlen Pasa, Sayda vali­ligini 29 sene araliksiz elinde tuttu. Os­manli tarihinde böyle bir mevkiin bu kadar uzun bir süre, ayni kisinin elin­de kaldigi görülmemisti. Akkâ kusat­masi sona erdikten sonra, III. Selim ta­rafindan altin çelenkle taltif edilen Cez­zar Pasa, ününün zirvesine ulasti. 1803'te Hac Eminlige atandi ise, bu gö­revi kabul etmedi.

Kabri kendi adini tasiyan caminin avlusundadir.

Kaynakça

Ben Zvi Itzhak: haYeshuv haYehudi beTkufa ha- Otomanit (Osmanlilar devrinde Yahudi yer- lisimi), Toldot Eretz Israel (Filistin'in tarihi), 2, Israil Savunma Bakanligi Yay., 1985.

Erlich Haggai: Mavo leHistoria shel Mizrach ha-Tichon be Et haHadasha (Orta Dogunun Ye­ni Çagdaki tarihine giris), The Free University, Tel-Aviv, 1985.

Even Or Shmuel: Djezar Pacha - Shalita haKol yechol shel Acco beMea haYud Heth (Cezzar Pasa - 18. yüzyil da Akkâ'nin mutlak hâki­mi), Kardom, 24, 25, Ariel, Kudüs, 1983.

Itzhaki Arieh: Chomot Acco (Akkâ'nin surlari) ayni yayin.

Öztuna Yilmaz: XIX. Asrin Baslari, Büyük Tür­kiye Tarihi, 6, Ötüken Yayinevi, istanbul, 1978.

Sas Meir ve Binot Simcha: Acco haYamit (Bir li­man sehri olarak Akkâ), Akka Belediyesi Tu­rizm ve Müze Bölümü Yay., 1986.

Shor Nathan: Peuloth haBniya shel Djezar Pacha beAcco (Cezzar Pasa'nin Akkâ'da insa ettigi eserler), Kardom, Ariel, 24, 25, Kudüs, 1983.

Urman Dan: Toldot Acco beTkufa haOtomanit (Osmanlilar devrinde Akkâ'nin tarihçesi), ayni yayin.

Vilnai Zeevi : Acco, Ir Rabat Tmurot (Dönüsümler Sehri Akkâ), Tambur Ltd. Acco.

Filed under: Diyalog Leave a comment
Comments (0) Trackbacks (0)

No comments yet.


Leave a comment

No trackbacks yet.